Znajści
Ałharytmičny łacinski varyjant
10.10.2023 / 21:318RusŁacBieł

U Mahilovie «rusifikavali» kryž na miescy stalinskich rasstrełaŭ

Zamiest demantavanaha kryža na miescy ŭšanavańnia pamiaci achviar stalinskich represij u Mahilovie źjaviŭsia novy, ale jaho vyhlad vyklikaje pytańni.

Miesca ŭšanavańnia pamiaci achviar stalinskich represij, karjer kala Mahiloŭskaha miasakambinata zakranuła rekanstrukcyja adnoj z samych ažyŭlenych mahistralaŭ Mahilova — praśpiekta Dzimitrava.

Dubovy pamiatny kryž, pastaŭleny tut kaliści hramadskaściu, byŭ zamienieny na novy čatyrochkancovy. Novy draŭlany kryž vyrableny z masivu sasny, razmalavany i nakryty streškaj z raznym padzoram.

Jak paviedamlaje vydańnie mogilev.media, jakoje apublikavała zdymak novaha kryža, na im jość ruskamoŭny nadpis «Kriestu tvojemu pokłoniajemsia vładyko i voskriesienije tvojo słavim». Forma i afarmleńnie kryža taksama, vidavočna, pierajmajuć rasijskuju tradycyju, a nie biełaruskuju.

Novy kryž u rasijskaj tradycyi. Fota: «Mahiloŭ.media»

Hetaje miesca, tady raźmieščanaje daloka ad horada, było śpiarša viadomaje jak «konskija mohiłki», bo tut byŭ skotamahilnik. Pryblizna ŭ 1932 hodzie byŭ arhanizavany kałhas, jaki praź niejki čas abjadnali ź inšymi haspadarkami i nazvali saŭhasam «Davydaŭka». Pamiery skotamahilnika raśli, terytoryju navat abnieśli aharodžaj i pastavili achoŭnika.

Voś što pisaŭ u respublikanskaj haziecie «Znamia Junosti» ŭ listapadzie 1990 hoda viadomy mahiloŭski hramadski dziejač Michaś Bułavacki pra historyju rasstrelnaha karjera, z aporaj na jašče žyvych śviedkaŭ tych padziejaŭ:

«Pa načach za aharodžu zajazdžali mašyny, čulisia cichija hałasy, niekalki strełaŭ i mašyny adjazdžali. Tak praciahvałasia niekalki hadoŭ zapar, amal kožnuju noč. Miascovyja žychary viedali, što zamiest skaciny tudy pryvozili ludziej. Pa-pieršaje, achoŭniki nie vytrymlivali i raspaviadali pra ŭsio svaim svajakam. Pa-druhoje, cikaŭnyja dzieci zaŭždy znachodzili ŭ płocie dzirki dyj čas ad času nazirali za tym, što adbyvajecca za płotam.

Katy ekanomili patrony — u patylicu achviary tolki adzin streł. I kali jon byŭ niaŭdały i čałaviek jašče dychaŭ, jaho skidali prosta ŭ jaminu pamirać. Krychu prysypvali ziamloj dyj čakali nastupnaha dnia — novaj rasstrelnaj partyi. Dzieci ranicaj potym bačyli, jak tyrčeli z-pad ziamli ruki i nohi, bačyli, jak «dychaje» ziamla, dyj uciakali ad strachu.

Śviedki tych padziejaŭ uspomnili tolki dva vypadki, kali paranienym udałosia źbiehčy. Adnaho nieprytomnaha niebaraku zaciahnuŭ da siabie niechta ź miascovych žycharoŭ, patrymaŭ niekalki dzion, pakul toj nie pazdaravieŭ dyj syšoŭ. Inšamu paščaściła bolej: jon navat nie byŭ paranieny — peŭna, pistalet daŭ asiečku ci jašče niešta spracavała nie tak, ale nočču hety čałaviek sam vypaŭz z mahiły sa źviazanymi zzadu rukami i draŭlanym klapam u rocie (takija klapy rabili, kab «pracedura» prachodziła cicha) i pahrukaŭ u kalitku znajomaha.

Adnym ź pieršych u hetuju ziamlu jašče ŭ pačatku 20-ch hadoŭ minułaha stahodździa lahli relihijnyja dziejačy: ajciec Mikałaj ź blizkaj carkvy, jakaja praz paru hod była razburanaja (ciapier na hetym miescy staić škoła), i niekalki katalickich śviataroŭ. Heta byŭ čas, kali raspačalisia masavyja represii suprać carkoŭnych słužkaŭ.

Skončyłasia bojnia na skotamahilniku ŭ 1938-m albo 1939 hodzie. U 1941-m Mahiloŭ zachapili niemcy. Karjer im spadabaŭsia dobrym piasočkam dla budoŭlaŭ, i faktyčna jany praviali pieršyja raskopki. Fašysty akazalisia niebłahimi psichołahami. Jak śviedčyli vidavočcy tych padziejaŭ, jany, vykapaŭšy vializnuju haru čałaviečych kostak, pobač pastavili vializnuju šyldu z nadpisam «Posmotritie, čto s vami diełał Stalin».

Kryž pamiaci achviaram balšavickaha teroru. 1990 h. Fota: Michaś Bułavacki

Paśla vajny z karjera praciahvali zdabyvać piasok, razvoziačy na budoŭli razam z kostkami achviar.

Brackaja mahiła była znojdziena padčas budaŭničych rabot u 1987 hodzie. Svajaki tych, chto zaznaŭ pieraśled, pačali ŭskładać na hetym miescy kvietki na ŭspamin pra pamierłych, chacia los tych, chto byŭ pachavany tut, spačatku nie byŭ vyśvietleny. 

Stvoranaja ŭ 1989 hodzie kamisija pa daśledavańni hetaha pytańnia ekshumavała z brackaj mahiły reštki bolš jak 500 achviar. U vyniku hetych rabot było paćvierdžana padazreńnie, što hetyja reštki naležać ludziam, rasstralanym u 1920—1930-ch hh. u ramkach stalinskaha teroru.

Dalejšyja pošuki ŭ archivach zaśviedčyli, što pieršymi rasstralanymi na hetym miescy byli pradstaŭniki katalickaj i pravasłaŭnaj cerkvaŭ. Pačynajučy z 1989 hoda ŭ hetym miescy na dzień pamiaci prodkaŭ roznyja arhanizacyi, a taksama Carkva i Kaścioł ładziać paminalnyja mierapryjemstvy.

Pieršy miemaryjalny kryž achviaram represij na hetym miescy byŭ uračysta adkryty 4 krasavika 1989 hoda na Radaŭnicu, dzień pamiaci prodkaŭ. Inicyjatyva ŭstalavańnia vaśmimietrovaha pamiatnaha kryža zychodziła ad abjadnańnia «Martyrałoh Mahilova» i jahonaj staršyni Tamary Ramańkovaj. Razam z tym u spravie brali ŭdzieł pravasłaŭnaja i katalickaja abščyny horada. U 1998 hodzie struchleły kryž byŭ adrestaŭravany hrupaj mastakoŭ.

Stary šaścikancovy kryž. Fota: 6tv.by

Kryž, jaki stajaŭ tut da rekanstrukcyi, byŭ šaścikancovym — jaki šanujecca jak biassprečny nacyjanalny simvał roznymi častkami biełaruskaha hramadstva. Jon adnačasova i pierajmańnie formy kryža Jeŭfrasińni Połackaj, i varyjacyja kryža Jahiełonaŭ, jaho možna adšukać i na ščycie vieršnika na hierbie «Pahonia», na simvolicy Biełaruskaj pravasłaŭnaj carkvy i nacyjanalnych arhanizacyj.

Padčas praviadzieńnia rekanstrukcyi praśpiekta Dzimitrava ŭ Mahilovie źmieny zakranuli taksama miesca ŭšanavańnia pamiaci achviar stalinskich represij. 

Hod tamu, na vosieńskija Dziady, pradstaŭniki hramadskaści tradycyjna ŭskładali kvietki da hetaha kryža. A sioleta ŭ lutym pradstaŭniki pravasłaŭnaj hramady arhanizavali da pamiatnaha kryža chresny chod z kazakami, choć zvyčajna Carkva, śledam za dziaržavaj, ihnaruje miescy masavych zabojstvaŭ 1920—1930-ch hadoŭ.

Chresny chod u lutym 2023 hoda. Fota: «Mahiloŭ.media»

Ciapier na miescy vialikaha biełaruskaha kryža staić nievialiki kryž, byccam naŭmysna pazbaŭleny biełaruskaha nacyjanalnaha abličča. 

Jašče adzin kryž, nievialiki, pastaŭleny hramadskaściu, zastaŭsia na raniejšym miescy. Da jaho pieranieśli tabličku z nadpisam «Kryž Pamiaci ab biaźvinna zabitych u 20-ch-30-ch hadach XX stahodździa».

Čytajcie taksama:

Z Hrodzienskaha sabora źnikli dva abrazy z navamučanikami, jakija paciarpieli ad balšavickaha teroru — Chryścijanskaja vizija

Nizavaja rusifikacyja: na Vajskovych mohiłkach zamianili nadmahille biełaruskaha paeta i movaznaŭca Alesia Hurło na ruskamoŭnaje

Sa staličnaha parku Čaluskincaŭ źnikła zhadka pra achviar stalinskich represij

F. Raŭbič

Chočaš padzialicca važnaj infarmacyjaj
ananimna i kanfidencyjna?

Клас
3
Панылы сорам
10
Ха-ха
0
Ого
3
Сумна
3
Абуральна
42
0
Pakińcie nas u spakoi/adkazać/
11.10.2023
«Russkomircy», siadźcie doma j pakińcie biełarusaŭ u spakoi. Pa-našamu budziem ušanoŭvać našych pamierłych. Nie čapajcie našych kryžoŭ i nie vynoście našyja ikony z našych cerkvaŭ. Biełaruś nia vašaja chatka.
0
vierch/adkazać/
11.10.2023
CV, rasiejskaja
0
Aleś/adkazać/
11.10.2023
Hałoŭnaje! Ustalavańnie «niapravilnaha» kryža pry karjery na praspekcie Dzimitrava– pryznańnie taho, što ŭ im, stalinskija karniki rasstrelvali ludziej. Ideja adznačyć miaścinu pamiatnym znakam ahučvałasia i raniej, ale ŭvasobiłasia, nu, svojeasablivym sposabam.

Jaki tam kryž staić – plavać. U ciapierašnich umovach na inšy spadziavacca nie vypadaje. Toje, što adsutničaje biełaruskamoŭnaja šylda. Biada. Ale, biełaruskaja mova jość pry kryžy, jaki pakinuli. Prybrany kryž Jefrasińni vierniecca, ale paźniej.

Na praciahu dziesiacihodździaŭ miascovaja ŭłada i KDB admaŭlała sam fakt zabojstva ludziej u piasčanym karjery. Adpisvali, što źviestak pra toje niama. Rabiłasia ŭsio, kab z historyi horadu ścierci hetuju staronku.

Adzin z sudmiedekspertaŭ, jaki ahladaŭ čałaviečyja pareštki z karjeru, u interviju miascovaj hazecie adznačaŭ, charakternyja adtuliny ad nahannych kulaŭ u čarapach zabitych. Tak rabili čekisty.

Adšukanyja pareštki advieźli na ŭskrajek Mahilova, na Paŭnočnyja mohiłki i tam niedzie zakapali. Mała chto z mahiloŭcaŭ viedaje pra takija kłady.
Pakazać usie kamientary
Kab pakinuć kamientar, kali łaska, aktyvujcie JavaScript u naładach svajho braŭziera
Kab skarystacca kalendarom, kali łaska, aktyvujcie JavaScript u naładach svajho braŭziera