Знайсці
10.10.2023 / 21:318РусŁacБел

У Магілёве «русіфікавалі» крыж на месцы сталінскіх расстрэлаў

Замест дэмантаванага крыжа на месцы ўшанавання памяці ахвяр сталінскіх рэпрэсій у Магілёве з’явіўся новы, але яго выгляд выклікае пытанні.

Месца ўшанавання памяці ахвяр сталінскіх рэпрэсій, кар’ер каля Магілёўскага мясакамбіната закранула рэканструкцыя адной з самых ажыўленых магістраляў Магілёва — праспекта Дзімітрава.

Дубовы памятны крыж, пастаўлены тут калісьці грамадскасцю, быў заменены на новы чатырохканцовы. Новы драўляны крыж выраблены з масіву сасны, размаляваны і накрыты стрэшкай з разным падзорам.

Як паведамляе выданне mogilev.media, якое апублікавала здымак новага крыжа, на ім ёсць рускамоўны надпіс «Кресту твоему поклоняемся владыко и воскресение твоё славим». Форма і афармленне крыжа таксама, відавочна, пераймаюць расійскую традыцыю, а не беларускую.

Новы крыж у расійскай традыцыі. Фота: «Магілёў.media»

Гэтае месца, тады размешчанае далёка ад горада, было спярша вядомае як «конскія могілкі», бо тут быў скотамагільнік. Прыблізна ў 1932 годзе быў арганізаваны калгас, які праз нейкі час аб’ядналі з іншымі гаспадаркамі і назвалі саўгасам «Давыдаўка». Памеры скотамагільніка раслі, тэрыторыю нават абнеслі агароджай і паставілі ахоўніка.

Вось што пісаў у рэспубліканскай газеце «Знамя Юности» ў лістападзе 1990 года вядомы магілёўскі грамадскі дзеяч Міхась Булавацкі пра гісторыю расстрэльнага кар’ера, з апорай на яшчэ жывых сведкаў тых падзеяў:

«Па начах за агароджу заязджалі машыны, чуліся ціхія галасы, некалькі стрэлаў і машыны ад’язджалі. Так працягвалася некалькі гадоў запар, амаль кожную ноч. Мясцовыя жыхары ведалі, што замест скаціны туды прывозілі людзей. Па-першае, ахоўнікі не вытрымлівалі і распавядалі пра ўсё сваім сваякам. Па-другое, цікаўныя дзеці заўжды знаходзілі ў плоце дзіркі дый час ад часу назіралі за тым, што адбываецца за плотам.

Каты эканомілі патроны — у патыліцу ахвяры толькі адзін стрэл. І калі ён быў няўдалы і чалавек яшчэ дыхаў, яго скідалі проста ў яміну паміраць. Крыху прысыпвалі зямлёй дый чакалі наступнага дня — новай расстрэльнай партыі. Дзеці раніцай потым бачылі, як тырчэлі з-пад зямлі рукі і ногі, бачылі, як «дыхае» зямля, дый уцякалі ад страху.

Сведкі тых падзеяў успомнілі толькі два выпадкі, калі параненым удалося збегчы. Аднаго непрытомнага небараку зацягнуў да сябе нехта з мясцовых жыхароў, патрымаў некалькі дзён, пакуль той не паздаравеў дый сышоў. Іншаму пашчасціла болей: ён нават не быў паранены — пэўна, пісталет даў асечку ці яшчэ нешта спрацавала не так, але ноччу гэты чалавек сам выпаўз з магілы са звязанымі ззаду рукамі і драўляным кляпам у роце (такія кляпы рабілі, каб «працэдура» праходзіла ціха) і пагрукаў у калітку знаёмага.

Адным з першых у гэтую зямлю яшчэ ў пачатку 20-х гадоў мінулага стагоддзя ляглі рэлігійныя дзеячы: айцец Мікалай з блізкай царквы, якая праз пару год была разбураная (цяпер на гэтым месцы стаіць школа), і некалькі каталіцкіх святароў. Гэта быў час, калі распачаліся масавыя рэпрэсіі супраць царкоўных служкаў.

Скончылася бойня на скотамагільніку ў 1938-м альбо 1939 годзе. У 1941-м Магілёў захапілі немцы. Кар’ер ім спадабаўся добрым пясочкам для будоўляў, і фактычна яны правялі першыя раскопкі. Фашысты аказаліся неблагімі псіхолагамі. Як сведчылі відавочцы тых падзеяў, яны, выкапаўшы вялізную гару чалавечых костак, побач паставілі вялізную шыльду з надпісам «Посмотрите, что с вами делал Сталин».

Крыж памяці ахвярам бальшавіцкага тэрору. 1990 г. Фота: Міхась Булавацкі

Пасля вайны з кар’ера працягвалі здабываць пясок, развозячы на будоўлі разам з косткамі ахвяр.

Брацкая магіла была знойдзена падчас будаўнічых работ у 1987 годзе. Сваякі тых, хто зазнаў пераслед, пачалі ўскладаць на гэтым месцы кветкі на ўспамін пра памерлых, хаця лёс тых, хто быў пахаваны тут, спачатку не быў высветлены. 

Створаная ў 1989 годзе камісія па даследаванні гэтага пытання эксгумавала з брацкай магілы рэшткі больш як 500 ахвяр. У выніку гэтых работ было пацверджана падазрэнне, што гэтыя рэшткі належаць людзям, расстраляным у 1920—1930-х гг. у рамках сталінскага тэрору.

Далейшыя пошукі ў архівах засведчылі, што першымі расстралянымі на гэтым месцы былі прадстаўнікі каталіцкай і праваслаўнай цэркваў. Пачынаючы з 1989 года ў гэтым месцы на дзень памяці продкаў розныя арганізацыі, а таксама Царква і Касцёл ладзяць памінальныя мерапрыемствы.

Першы мемарыяльны крыж ахвярам рэпрэсій на гэтым месцы быў урачыста адкрыты 4 красавіка 1989 года на Радаўніцу, дзень памяці продкаў. Ініцыятыва ўсталявання васьміметровага памятнага крыжа зыходзіла ад аб’яднання «Мартыралог Магілёва» і ягонай старшыні Тамары Раманьковай. Разам з тым у справе бралі ўдзел праваслаўная і каталіцкая абшчыны горада. У 1998 годзе струхлелы крыж быў адрэстаўраваны групай мастакоў.

Стары шасціканцовы крыж. Фота: 6tv.by

Крыж, які стаяў тут да рэканструкцыі, быў шасціканцовым — які шануецца як бясспрэчны нацыянальны сімвал рознымі часткамі беларускага грамадства. Ён адначасова і перайманне формы крыжа Еўфрасінні Полацкай, і варыяцыя крыжа Ягелонаў, яго можна адшукаць і на шчыце вершніка на гербе «Пагоня», на сімволіцы Беларускай праваслаўнай царквы і нацыянальных арганізацый.

Падчас правядзення рэканструкцыі праспекта Дзімітрава ў Магілёве змены закранулі таксама месца ўшанавання памяці ахвяр сталінскіх рэпрэсій. 

Год таму, на восеньскія Дзяды, прадстаўнікі грамадскасці традыцыйна ўскладалі кветкі да гэтага крыжа. А сёлета ў лютым прадстаўнікі праваслаўнай грамады арганізавалі да памятнага крыжа хрэсны ход з казакамі, хоць звычайна Царква, следам за дзяржавай, ігнаруе месцы масавых забойстваў 1920—1930-х гадоў.

Хрэсны ход у лютым 2023 года. Фота: «Магілёў.media»

Цяпер на месцы вялікага беларускага крыжа стаіць невялікі крыж, быццам наўмысна пазбаўлены беларускага нацыянальнага аблічча. 

Яшчэ адзін крыж, невялікі, пастаўлены грамадскасцю, застаўся на ранейшым месцы. Да яго перанеслі таблічку з надпісам «Крыж Памяці аб бязвінна забітых у 20-х-30-х гадах XX стагоддзя».

Чытайце таксама:

З Гродзенскага сабора зніклі два абразы з навамучанікамі, якія пацярпелі ад бальшавіцкага тэрору — Хрысціянская візія

Нізавая русіфікацыя: на Вайсковых могілках замянілі надмагілле беларускага паэта і мовазнаўца Алеся Гурло на рускамоўнае

Са сталічнага парку Чалюскінцаў знікла згадка пра ахвяр сталінскіх рэпрэсій

Ф. Раўбіч

Хочаш падзяліцца важнай інфармацыяй
ананімна і канфідэнцыйна?

Клас
3
Панылы сорам
10
Ха-ха
0
Ого
3
Сумна
3
Абуральна
42
0
Pakińcie nas u spakoi/адказаць/
11.10.2023
«Russkomircy», siadźcie doma j pakińcie biełarusaŭ u spakoi. Pa-našamu budziem ušanoŭvać našych pamierłych. Nie čapajcie našych kryžoŭ i nie vynoście našyja ikony z našych cerkvaŭ. Biełaruś nia vašaja chatka.
0
верх/адказаць/
11.10.2023
CV, расейская
0
Алесь/адказаць/
11.10.2023
Галоўнае! Усталяваньне «няправільнага» крыжа пры кар'еры на праспэкце Дзімітрава– прызнаньне таго, што ў ім, сталінскія карнікі расстрэльвалі людзей. Ідэя адзначыць мясьціну памятным знакам агучвалася і раней, але ўвасобілася, ну, своеасаблівым спосабам.

Які там крыж стаіць – пляваць. У цяперашніх умовах на іншы спадзявацца не выпадае. Тое, што адсутнічае беларускамоўная шыльда. Бяда. Але, беларуская мова ёсьць пры крыжы, які пакінулі. Прыбраны крыж Ефрасіньні вернецца, але пазьней.

На працягу дзесяцігодзьдзяў мясцовая ўлада і КДБ адмаўляла сам факт забойства людзей у пясчаным карʼеры. Адпісвалі, што зьвестак пра тое няма. Рабілася ўсё, каб з гісторыі гораду сьцерці гэтую старонку.

Адзін з судмедэкспэртаў, які аглядаў чалавечыя парэшткі з карʼеру, у інтэрвію мясцовай газэце адзначаў, характэрныя адтуліны ад наганных куляў у чарапах забітых. Так рабілі чэкісты.

Адшуканыя парэшткі адвезьлі на ўскраек Магілёва, на Паўночныя могілкі і там недзе закапалі. Мала хто з магілёўцаў ведае пра такія клады.
Паказаць усе каментары
Каб пакінуць каментар, калі ласка, актывуйце JavaScript у наладах свайго браўзера
Каб скарыстацца календаром, калі ласка, актывуйце JavaScript у наладах свайго браўзера
ПНАЎСРЧЦПТСБНД
12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031